1شخصیت ابومسلم خراسانی، به صورت‏های گوناگونی در متون بازتاب یافته است. در منابع حدیثی، غالباً ابومسلم به عنوان کسی که مخالف امامانِ شیعه بوده و امامان وی را طرد کرده‏ بودند، معرفی شده است. در متون جدلی ـ کلامی، ابومسلم منتقم آل علی و براندازندۀ سبّ امامان و نابودکنندۀ اُمویان معرفی شده است، اما در داستان‏های عامیانه و به خصوص روایت‏هایی که امروزه با نام ابومسلم‏نامه می‏شناسیم، ابومسلم نه تنها شخصی شیعی، بلکه از شیعیان خاص است که تعالیم معنوی ائمه را هم دریافت کرده و خود اهل طریقت است و صاحب کرامات. همین تصویر از ابومسلم، از طریق سُنّت قصه‏خوانی در محافل صوفیانه نیز وارد شد و بعدها جزو ارکان مهم دعوتِ خانقاهِ صفوی قرار گرفت. پس از به قدرت رسیدنِ صفویان، صوفیان صفوی با ترویج قصه‏های ابومسلم در میانِ مردم، هم اهداف قیام صفویان را زنده نگه می‏داشتند و هم بر مریدان خود می‏افزودند. فقیهان دربار صفوی، در تلاش برای کاستن از قدرت صوفیان، نخست متوجه این امر شدند و به تحریم قصه‏خوانی و تخریب شخصیت ابومسلم خراسانی پرداختند. در این مقاله نشان داده‏ شده که تحریم قصه و قصه‏خوانی و مخدوش کردنِ چهرۀ ابومسلم، یکی از گام‏های اساسی فقیهان برای مقابله با گسترش تصوف در دورۀ صفوی بوده است.

زمینه و هدف: ادبیات عامه در هر فرهنگی بازتابی از آرمانها و اضطرابهای جامعه است. این پژوهش به بررسی بازنمایی هویت و کنشگری زنان در دو اثر شاخص ادبیات عامه، «ابومسلم نامه» (ایران) و «رابین هود» (انگلستان)، میپردازد. هدف اصلی، واکاوی تفاوتهای نقش آفرینی زنان در این دو اثر است. روشها: روش این پژوهش مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی است. جامعه آماری تحقیق، کتاب رابین هود نوشته هنری گیلبرت و ابومسلم نامه تصحیح حسین اسماعیلی است. یافته ها: زنان ابومسلم نامه، عیّارهایی تمام عیارند و در میدان جنگ تن به تن، شبروی و جاسوسی توانمندند. هر چند آنان در نقشهای معشوق، دختر، خواهر و مادر دیده میشوند؛ اما همزمان میتوانند نقشهای سرباز، جاسوس و فرماندۀ جنگی را هم به خوبی ایفا کنند. این در حالیست که زنان رابین هود تنها در دو نقش زیبارویان نیازمندِ کمک و پیرزن حیله گر دیده میشوند. زنان ابومسلم نامه، همواره نقش یاری رسان را ایفا میکنند و این امر هم در میدان نبرد و هم در عیّاری دیده میشود و نقشی محوری در پیشبرد روایت ایفا میکنند. در حالی که زنان رابین هود، همواره یاری خواه هستند و نقش یاری رسانی آنها به پرستاری محدود شده است و عمدتاً در جایگاه معشوق، قربانی یا شخصیتهای حاشیه ای تصویر شده اند. نتیجه گیری: این تفاوت را میتوان بازتابی از بافت مذهبی (تأثیر گفتمان شیعی) در ابومسلم نامه و ساختار فئودالی-مردسالارانه در رابین هود دانست. این مطالعه نشان میدهد ادبیات عامه نه تنها آیینۀ واقعیتهای اجتماعی، بلکه ابزاری برای بازسازی هویت زن در بستر تاریخی است.

بدل پوشی یکی از راه های استتار مقطعی و موقتی جنسیت یا هویت اجتماعی است که در روایت های عامیانه و عیاری کاربرد گسترده ای داشت. هدف از پژوهش حاضر، بررسی کارکرد فرهنگی بدل پوشی در جلد اول ابومسلم نامه (جنیدنامه) است. به این منظور ابتدا انواع بدل پوشی استخراج و سپس با رویکرد فرهنگی بررسی و تحلیل شد. از میان انواع سه گانۀ بدل پوشی (مردپوشی، بدل پوشی نمایشی و زن پوشی) در این داستان، زن پوشی، به دلیل غلبه گفتمان ها و باورهای جنسیتی، تنها در یک مورد مشاهده شد. بدل پوشی نمایشی نیز با متوسل شدن به حیله های عجیب، چه در وجه فیزیکی مانند آراستن چهره و تغییر لباس و چه در وجه پیچیده تر آن، از قبیل فنون و هنرهایی مانند مطربی، قوالی، آوازخوانی، زبان دانی و نظایر آن، موقعیتی طنزآمیز و مضحکه وار را رقم زده است و تقریباً بخش وسیعی از داستان را به خود اختصاص داده است. انواع بدل پوشی در این داستان کارکردهایی از قبیل جاسوسی و خبرگیری از موقعیت دشمنان، آزادی عمل و پیشبرد نقشه های سرّی و نجات افراد گرفتار شده در بند را دارد.

قصه «ابومسلم نامه» از زمان پیدایش,یعنی دوران سلجوقیان تا پایان عصر صفویه,صحنه رویارویی طیف ها و جریان های مذهبی فرهنگی و فکری,به تبعیت قدرت سیاسی,بوده است.قصه ای با قهرمانی,ایرانی که باورهای مذهبی وقت را به چالش کشید.در ابتدای قدرت یابی صفویان,این قصه علاوه بر سرگرم کردن یاوران قزلباش مرشد کامل,در حکم مرام نامه ای اعتقادی,در انسجام و تشجیع آنها برای غلبه بر حریفان مخالف داخلی و خارجی نقش بارزی ایفا کرد؛ولی با تثبیت حکومت صفویه و ورود گفتمان شریعت,این اثر با بی مهری روبه رو شد و حتی راویان و دوستارانش,با هجمه و تهدید و قتل مواجه شدند.هدف این مقاله با تاکید بر فتوای محقق کرکی 940ق/1533م,عالم برجسته دوره صفویه,و علمای شیعی آن است که ضمن بازنمایی بافت تاریخی حکومت صفویه,علت های همگرایی موافقان و واگرایی مخالفان این اثر کلاسیک را به طرح گفتمان شریعت و طریقت بررسی کند؛سپس براساس مربع «وون دایک» و استفاده از تمهیدات بلاغی بیانی,این مسیله را تبیین کند که هر گفتمان چگونه با استفاده از شگردهای تخریب,انکار,تهدید و قتل و در مقابل با برجسته کردن ویژگی های مثبت خود,قادر است حریف را از صحنه قدرت به حاشیه براند.نتیجه آنکه علما به علت ساختارمندبودن گفتمان شریعت و جلب نظر شاهان صفوی,با بهره گیری از تمهیدات بلاغی و با خدشه واردکردن به باورها و قهرمان های گفتمان تصوف و قزلباش ها,موفق شدند آنها را از صحنه قدرت بیرون برانند و با کنترل و تفوق قدرت,گفتمان شریعت را بر ارکان سیاسی سیطره دهند.

اتیک یا اخلاق مرامی زمانی است که کنشگر براساس فضایِ ارزشیِ مشخص، اساس حرکت خود را بر رفع نیاز دیگری قرار می دهد و از این طریق، راهی به سوی «بازتعریف» خود می یابد. گفته پردازی در گفتمان های موجود در جامعه و فرهنگ ریشه دارد که بر اثر استفاده در طول زمان، درون یک فرهنگ نهادینه شده اند. جوان مردان و عیاران گروهی اثرگذار در تاریخ اجتماعی ایران محسوب می شوند. حضور و رواج مرام و منش جوان مردان در بین عامه، در هنر و ادبیات عامیانه که قصه جزئی از آن است، منعکس شده است. پژوهش حاضر براساس رویکرد نشانه-معناشناسی، به بررسی گفتمان عیاران، نظام معنایی برنامه محور و مجاب سازی درابومسلم نامه پرداخته و بر این فرضیه استوار است که کنشگر عیار با نظام ارزشی و آیینی خود، از سایر عامل های کلامی متمایز می شود. عیار با قرار گرفتن در منطق و محاسبات نظام برنامه محور، کنش اصلی را به نفع دیگری به انجام می رساند. دروغ و مجاب سازی با ارزش گذاری های متفاوت، ابزارهای کاربردی و استراتژی های وی محسوب می شوند؛ بنابراین، جدایی بین نظام مجاب سازی و برنامه محور ایجاد نمی شود. از سویی، کنش عیار امری مرامی و ارادی است. بررسی وضعیت های عاطفی و فضاهای ارزشی که «خواستن» عیار را شکل می-دهند، بخش دیگری از پژوهش است.

زمینه و هدف: ابومسلم نامه یکی از قصه هایی است که در طول تاریخ محبوبیت بسیاری نزد عامه داشته و راویان متعددی تحریرهای مختلفی از آن شکل داده اند. در نسخه های خطی ابومسلم نامه به نام راویانی چون ابوطاهر طرسوسی، ابوبکر رازی و هشام سرخسی اشاره شده است. پژوهش حاضر براساس ابومسلم نامه منسوب به ابوطاهر طرسوسی به تصحیح حسین اسماعیلی است. مصحح زمان شکلگیری این تحریر را نیمه دوم قرن پنجم هجری تخمین زده است. در متن حاضر ابومسلم که خود از نسل عباس عموی پیامبر است، به همراه گروهی از دوستداران آل رسول، که عمدتاً پیشه ور هستند، به خونخواهی شهیدان کربلا علیه خلافت اموی قیام میکنند. سؤال این است که چه گفتمانی در شکلگیری این روایت از ابومسلم نامه نقش داشته است؟ متن چه جنبه هایی دارد و این امر چگونه با استفاده از واژه ها نشان داده شده است؟ روش مطالعه: برای دست یافتن به پاسخ این پرسش، از سبک شناسی در لایۀ واژگانی با تکیه بر شناخت رمزگانها و واژه های نشاندار بهره گرفته شده است. یافته ها: با شناخت رمزگانها و واژه های نشاندار متن دریافتیم که گفتمان فتوت، نقش اساسی در تولید این متن دارد و واژه های نشاندار، شامل واژه های نشاندار حماسی و غنایی میشوند که در این بین غلبه با واژه های نشاندار حماسی است. از طرف دیگر بررسی واژه ها نشان میدهد تقابل یکی از رابطه های کلیدی میان واژه های این متن است؛ بطوریکه کل متن حول تقابل دوگانه محبان آل رسول-مروانیان شکل گرفته و تقابل ما-آنها را به وجود می آورد. همچنین گوینده از رمزگانهای دینی و واژه های نشاندار درجهت تقویت این تقابل بهره میگیرد. نتیجه گیری: بطور کلی میتوان گفت این تحریر از ابومسلم نامه، تحت تأثیر گفتمان فتوت تولید شده است. ضمناً متنی تقابلی بوده و دارای دو جنبۀ ایدئولوژیک و پهلوانی است.

با آن که در باره وجه تاریخی قهرمانان آثار ادبی کلاسیک تحقیقاتی صورت گرفته است، با این حال کمتر تلاشی برای شناخت آثار ادبی بخصوص شخصیت ها و قهرمان های آثار داستانی تاریخ میانه با توجه به جنبه های فرهنگی آن انجام شده است تا عوامل و زمینه گفتمان های اصلی و خرده گفتمان های فرهنگی موجده چنین آثاری تبیین گردد. مساله این مقاله، بررسی نظام های گفتمانی موجود در حمزه نامه، یکی از آثار مهم و تاثیرگزار تاریخ میانه جهان اسلام است که چه ارتباط و نسبتی با دیگر گفتمان های فرهنگی و مذهبی و حتی سیاسی و دیگر قصص آن عصر مثل ابومسلم نامه داشته است. برای این امر، باید با روشی مناسب آن را توصیف، تفسیر و تبیین کرد. به نظر می رسد نظریه لاکلا و موف که مناسب تحلیل آثار ادبی و داستانی است و با کمک نشانه شناسی سه مرحله (سلطانی، 1393) بتوان لایه های پنهان این اثر را بازنمایی و با ارایه الگوی مناسب، علل شکل گیری این قصه و خرده گفتمان های فرهنگ، اسلامی، ایرانی، عربی را در پهنه دو گفتمان شیعی-سنی مشاهد کرد که هنرمندان قصه پرداز مذاهب مختلف چگونه تقابل های فکری و مذهبی دوره خود را در این اثر نشان داده اند. این نوشتار بر آن است تمایز سه وجه حمزه تاریخی، حماسی-دینی و تخیلی (قصه ای) را که موجب شکل گیری یکی از مهم ترین قصه های تاریخ میانه جهان اسلام شده و روایت آن گستره وسیعی را چندین قرن در بر می گرفته با کمک منابع کتابخانه ای توصیف و تبیین کند.

ابوطاهر طرسوسی از راویان توانمند قصه های عامیانه فارسی است که از میان قصه های او داراب نامه، ابومسلم نامه، قران حبشی، مسیب نامه و قهرمان نامه تصحیح و چاپ شده است. در مقاله حاضر، پاره ای از لغزش های دو متن مصحح: داراب نامه و ابومسلم نامه که تا امروز درباره آن ها مقاله ای نوشته نشده، اصلاح شده است. در اصلاح این لغزش ها، استناد به ضبط های درست و اصیل نسخه های اساس مصححان، رجوع به دست نویس های این دو اثر، سبک این آثار و ارایه شواهدی از خود این متون کارساز بوده است. همچنین، با تحلیل محتوا، معانی ای برای واژه ها و ترکیبات نادر این دو اثر که پاره ای از آن ها، واژگان محلی و گویشی اند و از لغت نامه ها و واژه نامه های پایان متون مصحح فوت شده، پیشنهاد شده است. اعمال این اصلاحات و ضبط معانی واژه ها و ترکیبات نادر این دو متن می تواند چاپ های بعدی این دو اثر را منقح تر کند.

ادبیات عامیانه، بهترین تجلی­گاه کهن­الگوها است. داستان­ها و افسانه­های عامیانه طی قرون و اعصار در قالب کهن­الگوها بیان شده­اند. پیوند اساطیر با ادبیات سبب نمود بخشی از کهن­الگوها در ادبیات شده است. یکی از این کهن­الگوها اسطورۀ آب است که در متون مقدس و روایات اسطوره­ای دارای تقدس و در همۀ تمدن­ها جوهر هستی انگاشته شده است. مقالۀ حاضر به تحلیل نمودهای مثبت اسطورۀ آب در آثار طرسوسی (ابومسلم­نامه و قِران حبشی) می­پردازد. آب در وجه مثبت تداعی­گر زایش و باروری و در وجه منفی بیانگر مرگ و نیستی است. تفسیرهای مادرانه از نمادهای آب با نام­های زنانه با تأثیر آب در داستان های اسطوره­ای با قهرمانان مقدس و خدایگون چون ابومسلم و قران حبشی بی­ارتباط نیست. قدرت پاک­سازی افسانه­ای آب، قهرمان را برای رسیدن به بهشت نمادین تطهیر می­کند که در آغاز هفت طلسم قران حبشی و با ورود قران به آب و خروج او از باغ سلیمان نبی که نماد بهشت است، قابل بیان است. ابومسلم­نامه دارای وجهۀ تاریخی و بر مبنای واقعیات است و غلبۀ سحر و جادو در آن در مقایسه با قران حبشی بسیار کم­رنگ است، اما نویسنده معدود جا­هایی از داستان را به جادوگری و ذکر اسحار و اوراد عجین ساخته است که با دمیدن در آب یا ذکر اوراد جادوگران پیرامون چشمۀ آب نمود یافته است.